Nghiên cứu & Bình luận pháp lý

SỰ NHẦM LẪN GIỮA “KHOẢN THU LỢI BẤT CHÍNH” VÀ “TÀI SẢN BỊ CHIẾM ĐOẠT”

Nghĩa vụ chứng minh, giới hạn của việc truy thu và yêu cầu bảo vệ quyền sở hữu trong vụ án về tội “lừa đảo chiếm đoạt tài sản” TÓM TẮT Bài viết phân tích sự nhầm lẫn giữa “tài sản bị chiếm đoạt” và “khoản thu lợi bất chính” trong thực tiễn giải quyết tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản, qua một tình huống mà cơ quan truy tố xác định bị cáo T. phải chịu trách nhiệm hình sự đối với 238,5 triệu đồng của một bị hại đã được xác định, đồng thời xác định T. hưởng lợi bất chính một tỷ đồng chủ yếu từ lời khai của chính bị cáo, trong khi không xác định được những bị hại khác, những giao dịch tạo ra phần tiền còn lại hoặc đường đi tài chính chứng minh số tiền thực tế bị cáo đã nhận. Trước khi xét xử, T. đã bồi thường 120 triệu đồng cho bị hại C. và được người này miễn yêu cầu phần còn lại, đồng thời tự nguyện nộp 500 triệu đồng để khắc phục hậu quả; bản án sơ thẩm cộng hai khoản này thành 620 triệu đồng rồi truy thu thêm 380 triệu đồng để đủ một tỷ đồng, với lập luận rằng khoản tiền được giữ tại cơ quan thi hành án dân sự để trả cho các bị hại khác nếu tìm thấy, còn nếu hết thời hạn mà không có người nhận thì chuyển nộp ngân sách nhà nước. Từ cấu trúc đó, bài viết chỉ ra rằng tài sản bị chiếm đoạt là đối tượng tác động và đại lượng định lượng của Điều 174 Bộ luật Hình sự, còn khoản thu lợi bất chính là một lợi ích phái sinh chỉ có thể được xác định sau khi hành vi chiếm đoạt, nguồn tiền và người hưởng lợi đã được chứng minh độc lập; vì vậy, không thể lấy lời khai ước lượng về lợi ích để suy đoán sự tồn tại của những bị hại chưa xác định, rồi dùng chính giả thuyết ấy để truy thu tài sản. Bài viết đồng thời làm rõ giới hạn của Điều 47 và Điều 48 Bộ luật Hình sự, vai trò của Điều 13, Điều 15, Điều 85, Điều 98 và Điều 108 Bộ luật Tố tụng hình sự, cũng như sự khác biệt giữa hoàn trả tài sản cho bị hại, bồi thường thiệt hại, tịch thu khoản thu lợi bất chính và giữ tiền trong thi hành án dân sự. Từ khóa: tài sản bị chiếm đoạt; thu lợi bất chính; lừa đảo chiếm đoạt tài sản; nghĩa vụ chứng minh; lời nhận tội; truy thu; suy đoán vô tội; thi hành án dân sự. BÀI NGHIÊN CỨU PHÁP LÝ Hà Nội, 2026 HOÀNG DOANH TRUNG